Τα χρόνια που μεσολάβησαν μας έφεραν αντιμέτωπους με καταστάσεις που πολλές φορές φλέρταραν με την υπομονή και την ανοχή μας. Ήρθαμε αντιμέτωποι με την καταδυνάστευση της ανθρωπότητας, την συγκάλυψη και εντέλει τον άτυπο πόλεμο με την τέχνη και τους εκπροσώπους της. Και κάπως έτσι, οι άνθρωποι της τέχνης οπλίστηκαν.
Μην παρεξηγηθώ. Δεν πήραν τουφέκια και πέτρες να γίνουν αντάρτες. Μα ανοίξαν ντουλάπια και συρτάρια και ξεθάψανε τα πιο πολιτικά, τα πιο ζωντανά και ρεαλιστικά κείμενα που θα τους μετέτρεπαν σε αντάρτες του πάλκου και θα τους έριχναν σε μια αρένα με μια πολιτική αρχή που θα ερχόταν αντιμέτωπη με ανθρώπους που δεν κατάφερε ποτέ να εξουσιάσει. Και κάπως έτσι, ξεκινά κι η κουβέντα αυτή με τον Βασίλη Καλφάκη, σκηνοθέτη και ηθοποιό της παράστασης Μαχαίρι στο κόκκαλο.
Πόσο βαθιά μπορεί να φτάσει το «μαχαίρι στο κόκκαλο»;
Κοιτάξτε αυτό είναι θέμα αντοχής του καθενός μας. Πόσο θέλει να αλλάξει τα πράγματα ή πόσο θέλει να προσαρμόζεται στα πράγματα. Λέει η Ελένη σε ένα κομβικό σημείο του έργου: «Χαλάσαμε. Αρχίζω να προσαρμόζομαι». Αυτό απασχόλησε τον Κώστα Μουρσελά ως βασικό θέμα τόσο στην πεζογραφία όσο και το θέατρο. Το θέμα της προσαρμογής και της ανοχής. Θα έλεγα πως αν δούμε τους συμπολίτες μας που καταφεύγουν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για απονομή δικαιοσύνης στο έγκλημα των Τεμπών, τότε ναι… μπορεί να φτάσει το μαχαίρι μέχρι το κόκαλο.
Τι είναι αυτό που σας τράβηξε το ενδιαφέρον ώστε να σκηνοθετήσετε και να παίξετε στο συγκεκριμένο έργο;
Με εξέπληξε πως μιλάει ευθέως για την ευημερία που απαιτούμε πια σε ατομικό επίπεδο και όχι κοινωνικό. Μια ευημερία περίκλειστου περιβάλλοντος. Ας καίγεται ο διπλανός, αρκεί να μην φτάνει η καύτρα στον κήπο μου. Δημιουργούμε «σχέσεις» μόνο βάσει συμφερόντων και όχι προσώπων. Ένας ατομοκεντρισμός που μπορεί να φέρει τον άνθρωπο εκ νέου στην κτηνωδία και τον όλεθρο. Το τέλος της ανθρώπινης συνύπαρξης. Διότι πιστεύω ότι η μετατροπή του ανθρώπου σε άτομο θα τον οδηγήσει εκ νέου σε μια κατευθυνόμενη μάζα μίσους. Το ότι μια αγέλη παιδιών σε μια πλατεία ανοίγει επίθεση προς δύο συνανθρώπους, επειδή δεν αντέχει την ελευθερία τους -μια ελευθερία αντίθετη στα «πρότυπά» τους- είναι αποτέλεσμα του περίκλειστου περιβάλλοντος στο οποίο συνηθίσαμε να μεγαλώνουμε, και όχι μιας κοινωνίας συμπόρευσης και διαλόγου.
Βιώνοντας μια από τις πιο περίεργες πολιτικά περιόδους, σε μια φαινομενικά ευημερούσα χώρα, ποιος ο ρόλος του θεάτρου κι ενός τέτοιου έργου;
Ο δάσκαλός μου στο Κέντρο Θεατρικής Έρευνας, εδώ στη Θεσσαλονίκη, Πέτρος Ζηβανός είχε καταστήσει ως εργαλείο δουλειάς μας από τα πρώτα κιόλας μαθήματα, το λόγο του Άμλετ προς τους ηθοποιούς. Εκεί ο Άμλετ λέει πως η τέχνη δεν ανέχθηκε ποτέ ό,τι είναι έξω από το μέτρο της και πάντα το θέατρο σήκωνε ψηλά έναν καθρέφτη για να κοιτάζεται η φύση. Αυτό που με ενθουσιάζει τελευταία είναι ότι στη συνέχεια θα πει στους ηθοποιούς πως στο θέατρο «αναγνωρίζει ο καιρός την πραγματική ηλικία του». Αυτή η φαινομενικά ευημερούσα χώρα έχει αναγνωρίσει τα πραγματικά ελλείμματά της ώστε να ορθοποδεί -κατά πως ακούγεται- ή καμώνεται ένα «μεγαλείο» το οποίο θα μας οδηγήσει σε νέους γκρεμούς. Δεν το λέω πεσιμιστικά αλλά έτσι κουβέντα να γίνεται. Και πιστεύω πως αυτός είναι ο ευεργετικός ρόλος του θεάτρου. Μια κουβέντα η οποία γεννάει ερωτήματα και όχι βεβαιότητες. Όταν διάβαζα το «Μαχαίρι στο κόκαλο» σκεφτόμουν για το ζευγάρι του έργου: φαινομενικά τα έχουν όλα, αλλά είναι ευτυχισμένοι; Είναι «εκ φύσεως» άνθρωποι ή έχουν καταστεί εξογκωμένα τέρατα;
Τι είναι αυτό που θα θέλατε να τονίσετε με την θεατρική σας παρουσία;
Είμαστε τόσοι πια στο θεατρικό σκηνικό και ο καθείς παλεύει να τονίσει την παρουσία του. Είναι σημείο του καιρού αυτή η επίμονη δήλωση «παρουσίας» στα πράγματα. Και πολλές φορές παράλληλα με την πράξη της δουλείας μας. Τα social ξεκίνησαν ως πάρεργο της δουλειάς και τείνουν να γίνουν το έργο το ίδιο. Δεν το κρίνω ηθικά αλλά νομίζω ότι στερεί από την εμβάθυνση και την έρευνα. Θα μου πεις όλα κρίνονται σε παρόντα χρόνο άρα είναι καλό που ακόμα δηλώνουμε παρόντες-παρούσες-παρόντα εκεί πάνω και λέμε ιστορίες. Ακόμα και αν βοηθός μας είναι οι ιδιωτικές πλατφόρμες και όχι η πολιτεία. Αυτό θα έλεγα ότι θέλω: να εμβαθύνω σε μορφές, σε πρόσωπα επί σκηνής. Πρόσωπα σε σχέση με μία κοινωνία τώρα. Είτε οι ιστορίες είναι του τότε ή του σήμερα. Και είμαι πολύ χαρούμενος γιατί αυτό το είδα από συναδέλφους φέτος και δη σε μικρά στέκια, χρησιμοποιώντας με τον πιο ευφάνταστο τρόπο καθετί φαινομενικά μικρό για να πουν μια μεγάλη ιστορία.
Τι είναι αυτό που κάνει περισσότερη εντύπωση στο κοινό που παρακολουθεί αυτή την παράσταση και τι μοιράζεται συνήθως μαζί σας;
Θυμάμαι ήδη από τις πρώτες μέρες που παίζαμε στην Αθήνα, να έρχονται άνθρωποι ηλικίας 20-25 και να μας λένε ενθουσιασμένοι τι σημερινό και άμεσο στην γραφή του είναι το κείμενο. «Πού το βρήκατε;» και παρόμοια. Τους λέγαμε ότι το ίδιο εντυπωσίαζε και εμάς, και ότι είναι ένα έργο με 50 χρόνια ζωής στην πλάτη του. Η παράσταση αν και φαινομενικά μιλάει για την ιστορία ενός ζευγαριού ίσως στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, ίσως και λίγο πιο πριν, έχει έναν τρόπο να αναπτύσσεται κάθετα και να αγγίζει τις ψυχές μας και σήμερα. Αυτό είναι κάτι που οι θεατές το μοιράζονταν μαζί μας και δείχνει τις ανοιχτές παρτίδες που έχουμε με την ιστορία.
Αν μπαίνατε στην διαδικασία να αλλάξετε τον ρου της ιστορίας, τι ήταν αυτό που θα σβήνατε από το παρελθόν μας;
Αναμφίβολα θα σας έλεγα τα επτά χρόνια της δικτατορίας. Βέβαια γεννήθηκα αρκετά χρόνια από την λήξη της αλλά οι συνέπειες απλώνουν ακόμη σε όλες τις μετέπειτα γενιές. Αναλογιστείτε τι γίνεται επί παραδείγματι στην Γαλλία τα πρώτα χρόνια της επταετίας και τι εδώ. Με αυτήν την φανταστική επιλογή που μου δίνετε βέβαια δεν δικαιώνω την πολιτική πραγματικότητα ούτε πριν ούτε μετά απ’ την χούντα. Η δημοκρατία είναι ένα πολίτευμα που θέλει την φροντίδα όλων των πολιτών και όχι μόνο της κοινοβουλευτικής μεσολάβησης. Ισχύει δυστυχώς το «Κάθε τέσσερα χρόνια και μετά όξω απ’ την πόρτα». Και φυσικά το έλλειμμα δημοκρατίας αποδεικνύει το τεράστιο έλλειμμα, αυτό της παιδείας.
Πιστεύετε στις σύγχρονες δικτατορίες; Ποιος ο ρόλος του θεάτρου στην διαχείριση μιας τέτοιας κατάστασης;
Ιδιοφυώς ο Καστοριάδης μιλούσε όχι για δημοκρατίες της Δύσης αλλά «φιλελεύθερες ολιγαρχίες». Και το έλεγε χρόνια πριν. Τώρα νομίζω πως οι τελευταίες έχουν ανοίξει δρόμο για αυτό που λέτε εσείς. Και σ’ αυτό επαναλαμβάνω συνέβαλε η απομόνωση του «πολιτισμένου» ανθρώπου σε τέσσερις τοίχους μπροστά σε μία οθόνη. Το θέατρο είναι πιστεύω μία σκηνή που ξαναπαίζεται εκ νέου το έργο της δημοκρατίας. Είμαστε όλοι εκεί σε παρόντα χρόνο και ποτέ δεν είναι η παράσταση προϊόν μόνο των επί σκηνής αλλά και των από κάτω. Είμαστε όλοι μαζί κοινωνία χωρίς να παράγουμε κατ’ ανάγκη «χρηστικά» αντικείμενα. Αυτό φοβίζει και την εξουσία. Αυτή η εκβολή ελεύθερου χρόνου που δεν μπορεί να διαχειριστεί, και στον οποίο χρόνο οι άνθρωποι είναι κοινωνία. Άρα θα έλεγα ότι το θέατρο δεν διαχειρίζεται, θεραπεύει τέτοιες καταστάσεις.
Ποια τα μελλοντικά σας σχέδια;
Υπάρχει ένα συγκεκριμένο έργο, την μελέτη και έρευνα γύρω από το οποίο έχουμε ξεκινήσει τους τελευταίους τρεις μήνες. Ελπίζουμε αρχές του επόμενου χρόνου να παρουσιαστεί ενώπιον του κοινού.
Μια ευχή για το μέλλον;
Να αγαπάμε.
Και κάπως έτσι, η κουβέντα μας έφτασε στο τέλος της και εγώ χαίρομαι που σε αυτή την διαδικτυακή γωνιά ακούγονται φωνές που δεν τρομάζουν να υποστηρίξουν τις ιδέες τους. Προσωπικά θα σταθώ σε αυτά που είπε ο Βασίλης Καλφάκης στις απαντήσεις του, και θα παρακολουθήσω την παράσταση με την ελπίδα ο κάθε θεατής να καταφέρει να δει λίγα μετρά μπροστά από αυτόν να συμβαίνουν πράγματα που θα τον κάνουν να σκεφτεί πόσο βαθιά πρέπει να μπήξει το δικό του «μαχαίρι στο κόκκαλο» της ζωής του.
Info: Οι φωτογραφίες είναι του Πάτροκλου Σκαφιδά και της Γιώτας Ευφραιμίδου!
mylibrodoro.com 